H μουσική μέσα στην ιστορία

Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κύριο Μενού

μουσική: χαρακτηριστικά

αρχαία ελλάδα


Χαρακτηριστικά




Στην αρχαία Ελλάδα οι μουσικοί που έπαιζαν  την αρχαία κίθαρι (ονομαστική: η κίθαρις) και τραγουδούσαν ονομάζονταν κιθαρωδοί. Οι μουσικοί που μόνο έπαιζαν κίθαρι  λέγονταν κιθαριστές. Κατά τον ίδιο τρόπο οι αυλωδοί έπαιζαν αυλό και τραγουδούσαν ,ενώ οι αυλητές μόνο έπαιζαν

Οι αυλητές και κιθαριστές γνώριζαν διάφορους νόμους , κατάλληλους για τη συνοδεία διαφορετικών μορφών τραγουδιού, χορού και απαγγελίας. Κάθε νόμος -πιθανόν- ήταν ένας ιδιαίτερος ρυθμός ή αλληλουχία ρυθμών και ηχητικών εφέ. Για παράδειγμα ο Πυθικός νόμος  καθορίζονταν από μια συγκεκριμένη αλληλουχία ρυθμικών σχημάτων κι ένα ηχητικό εφέ (από αυλό)  το οποίο μιμούνταν το συριγμό του φιδιού. Άλλοι νόμοι ήταν , ο Όρθιος νόμος, ο Πολυκέφαλος νόμος κ. α

                                                              λύρα

 



-Οι αρχαίοι συγγραφείς έδιναν μεγάλη σημασία στη διάκριση σύμφωνων και διάφωνων διαστημάτων.  
Μιλώντας με σημερινούς μουσικούς όρους, εκείνη την εποχή ως σύμφωνα διαστήματα λογάριαζαν την τέταρτη καθαρή, πέμπτη και όγδοη. Όλα τα άλλα τα κατέτασσαν στα διάφωνα διαστήματα ( τρίτες, έκτες κλπ) όμως τα θεωρούσαν αποδεκτά μέσα στη μελωδία .
-Οι κλίμακες
ονομάζονταν" τρόποι" κι είχαν κατιούσα φορά. Εξασφάλιζαν την πειθαρχία του μουσικού κειμένου μέσα από ένα προδιαγεγραμμένο πλαίσιο και περιόριζαν τους πιθανούς φθόγγους και τα διαστήματα σε μια διατεταγμένη ομάδα. Οι όροι "τρόπος", "τόνος", "αρμονία" έφτασαν ,την εποχή του Αριστόξενου, να είναι ταυτόσημοι.
Όλες οι κλίμακες
ήταν δομημένες σε τετράχορδα. Τετράχορδο, ήταν  ένα σύστημα 4 φθόγγων (για την ακρίβεια 4 χορδών της λύρας) που κάλυπτε το διάστημα τέταρτης καθαρής . Οι έλληνες θεωρητικοί χρησιμοποιούσαν το τετράχορδο για τον καθορισμό του κουρδίσματος (σήμερα χρησιμοποιούμε το διάστημα της όγδοης). Κατά τον Αριστόξενο, οι κλίμακες δομούνται από τετράχορδα που είναι συνημμένα ή διαζευγμένα. Τα συνημμένα τετράχορδα έχουν έναν κοινό φθόγγο, πχ ρε-σολ, σολ-ντο. Τα διαζευγμένα χωρίζονται από έναν φθόγγο, πχ ρε-σολ, λα-ρε. Δύο συνημμένα τετράχορδα , το ένα πάνω στο άλλο, σχηματίζουν ένα επτάχορδο και δύο τετράχορδα διαζευγμένα , ένα οχτάχορδο. Το επτάχορδο αποδίδεται στον Τέρπανδρο ( 7ος αι πΧ). Σύμφωνα με το Νικόμαχο, το οκτάχορδο δημιούργησε ο Πυθαγόρας ( 6ος αι π Χ).

Γένη του τετράχορδου
Με τον όρο γένος εννοούσαν τον τρόπο με τον οποίο παρατάσσονταν τα διαστήματα μέσα στο τετράχορδο. Ο πρώτος και ο τελευταίος φθόγγος κάθε τετράχορδου έμεναν σταθεροί φτιάχνοντας την τέταρτη καθαρή και λέγονταν εστώτες. Οι 2 εσωτερικοί ονομάζονταν κινούμενοι ( μεταβάλλονταν το κούρδισμά τους , άλλες φορές λιγότερο από 1 ημιτόνιο προς τα πάνω ή προς τα κάτω ( μικρότονος), άλλες φορές , περίπου, κατά 1/4 του τόνου). Αυτοί άλλαζαν το γένος του τετράχορδου.
Υπήρχαν 3 γένη: ι) Το διατονικό. Κατά τον Αριστόξενο ήταν το πρώτο που χρησιμοποιήθηκε και ήταν το πλέον φυσικό. Μπορούσαν να το τραγουδήσουν και απαίδευτοι , μουσικά, άνθρωποι. ιι) χρωματικό ιιι) εναρμόνιο.
Με τη μαθηματική περιγραφή τους αλλά και με τη μαθηματική περιγραφή του Πυθαγόρειου συστήματος και της αρμονικής στήλης έχει ασχοληθεί η επιστήμη της "φυσικής ακουστικής".


 
 

Πυθαγόρεια κλίμακα (Pythagorean tuning)
Η πυθαγόρεια κλίμακα στηρίζεται στη συσσώρευση διαστημάτων 5ης καθαρής , τη μια πάνω στην άλλη.
Τι σημαίνει αυτό: Aρχίζοντας από το φθόγγο C (Ντο) συγκεντρώνουμε φθόγγους ,τον ένα πάνω στον άλλο έτσι ώστε να σχηματίζουν μεταξύ τους διαστήματα 5ης καθαρής. Τους τοποθετούμε δεξιά (ανιούσα φορά) και αριστερά ( με ανιούσα φορά πάλι) του C
Db->Ab->Eb->Bb-> F->C-> G-> D->A->E->B->F#
Αν ο θεμέλιος (ο αρχικός) φθόγγος μας είναι η D , με τον ίδιο τρόπο έχουμε :
Eb->Bb->F->C->G-> D->A->E->B->F#->C#-->G#
Σημείωση: Παρακάτω χρησιμοποιούμε ως θεμέλιο το φθόγγο D (re)
Με τη βοήθεια αλγεβρικών πράξεων προσαρμόζουμε αυτούς τους 12 φθόγγους μέσα σε μια οκτάβα, τη βασική οκτάβα. (13 πλήκτρα του πιάνου)
Από αυτή τη διαδικασία ,τη συσσώρευση διαστημάτων 5ης , προκύπτει ένα πρόβλημα. Δεν γίνεται δυνατό να συμπίπτουν ακριβώς οι λόγοι 3:2 (πέμπτες) με τους 2:1 ( οκτάβες). Αυτό σημαίνει ότι οι οκτάβες δεν ταυτίζονται μεταξύ τους.
Ab-Eb- Bb-F-C-G-D-A-E- B- F#- C#- G#
Για την ακρίβεια υπάρχει διαφορά 1/4 του ημιτονίου. Αυτό ονομάζεται Πυθαγόρειο κόμμα

Πυθαγόρειο κόμμα (pythagorean comma)
Κόμμα είναι ένα μικρό διάστημα ,μια απόκλιση μεταξύ 2 εναρμονίως ισοδύναμων φθόγγων ( πχ C, B#, ή, Db,C# κλπ ) όταν αυτούς τους υπολογίζουμε σε διαφορετικές οκτάβες. Το πυθαγόριο κόμμα το συναντάμε στην πυθαγόρεια κλίμακα . Λέγεται και διτονικό, ή σύντονο ή απλώς κόμμα. Στο Πυθαγόρειο κούρδισμα δε μπορεί να υπάρξει ο κύκλος με τις πέμπτες.
Μετά τον Πυθαγόρα, υπήρξαν πολλοί που εργάστηκαν πάνω στην κλίμακά του και υπολόγισαν με μαθηματικό τρόπο τους αρμονικούς λόγους. Έτσι εμφανίστηκαν όροι όπως: αποτομή, λίμα, σχίσμα , διάσχισμα και άλλοι.
-Η Πυθαγόρεια κλίμακα  χρησιμοποιήθηκε  και κατά το μεσαίωνα
έως την Αναγέννηση.

                                                 Πυθαγόρας ο Σάμιος

πηγές
1) M.L West , Αρχαία ελληνική μουσική, Παπαδήμας, 1999
2) Σημειώσεις του κυρίου Παναγιώτη Αδάμ , συνθέτη και δασκάλου μουσικής.
3) http://classics.uc.edu/music/yale/index.html

 
 
Επιστροφή στο περιεχόμενο | Επιστροφή στο κύριο μενού