H μουσική μέσα στην ιστορία

Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κύριο Μενού

ιστορικά κουρδίσματα

παράρτημα




Ιστορικά κουρδίσματα

 

Ορισμένα από τα ιστορικά συστήματα κουρδίσματος είναι τα εξής:
1) Πυθαγόρειο κούρδισμα
2) Just intonation


3)Meantone temperament
( ορισμένοι το μεταφράζουν στα ελληνικά ως "διορθωμένο" και άλλοι ως "μεσοτονικό").

Το κούρδισμα meantone χρησιμοποιούνταν ήδη γύρω στα 1500. Προέκυψε από την ανάγκη που δημιούργησε η εξέλιξη της αρμονίας .Στην Αναγέννηση η προτίμηση είχε στραφεί προς τις πλήρεις σύμφωνες συγχορδίες, άρα προέκυψε η ανάγκη να είναι καλά κουρδισμένα τα διαστήματα 3ης. Στο σύστημα αυτό παραμένουν " καθαρές" (δηλαδή όπως τις δίνει η φύση) οι μεγάλες 3ες και μετατοπίζονται προς τα κάτω ( δηλαδή χαμηλώνουν) οι 5ες.
Οι πρώτοι πειραματισμοί πάνω σε αυτό το σύστημα είχαν πραγματοποιηθεί ήδη από το 15ο αιώνα (κι ενώ το πυθαγόρειο και το just intonation σύστημα θεωρούνταν ακόμη καινοτομίες) από τους χορδιστές των εκκλησιαστικών οργάνων .
Από την αρχή χρησιμοποιήθηκε αποκλειστικά για τα όργανα με πλήκτρα. Ο Zarlino το αποκαλούσε "νέο κούρδισμα" ( new temperament) κι έλεγε πως ήταν πολύ ευχάριστο όταν χρησιμοποιούνταν στα όργανα με κλαβιέ. Ο Vicentino επίσης έλεγε για το archicembalo πως έπρεπε να έχει το κούρδισμα με τις χαμηλωμένες 5ες που χρησιμοποιούνταν και στα υπόλοιπα κλαβιέ: εκκλησιαστικά όργανα, τσέμπαλα κλπ
Από το Gioseffo Zarlino (1517-1590) πληροφορούμαστε ότι τα όργανα της εποχής του κουρδίζονταν ως εξής: τα πληκτροφόρα στο meantone temperament, έγχορδα με τάστα στο ισοσυγκερασμένο, οι φωνές , τα βιολιά και τρομπόνια στο just intonation.( Οι φωνές ενδεχομένως να προσαρμόζονταν στο κούρδισμα του οργάνου που τις συνόδευε κάθε φορά). Ο ίδιος επίσης διαπίστωσε ότι τα διαστήματα ακούγονται σύμφωνα όταν ο λόγος τους αποτελείται από αριθμούς που δεν είναι μεγαλύτεροι από 6, εξηγώντας με αυτό τον τρόπο γιατί το κούρδισμα επικεντρωνόταν στα διαστήματα 8ης, 5ης, 4ης, 3ης, 6ης, αποκλείοντας τα υπόλοιπα διαστήματα. Ακολούθησε μεγάλη διαμάχη πάνω σε αυτό σε συνδυασμό και με άλλα θέματα , σχετικά με την κατασκευή των οργάνων και το πως οι άνθρωποι προσλαμβάνουν τη συμφωνία και τη διαφωνία. Οι επιστήμονες που ενεπλάκησαν είναι κυρίως οι Galileo Galilei (1564-1642), Rene Descartes (1596-1650) και Marin Mersenne (1588-1648). Μάλιστα ο Mersenne είναι αυτός που πρώτος προσδιόρισε  τους αρμονικούς ως στοιχεία οποιουδήποτε ήχου. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα ήρθε η απόδειξή τους από το Joseph Sauveur ( 1653-1716) και ύστερα από έναν αιώνα ακόμη εξηγήθηκαν πλήρως από το Jean Baptiste Joseph Fourier ( 1768-1830).
Ο πρώτος Γερμανός που περιέγραψε το σύστημα meantone ήταν ο Michael Pretorius (1571-1621).



                                   Equal temperament vs. meantone

4)  uniqual temperament   (άνισο συγκερασμένο σύστημα)

Ο όρος αναφέρεται στο σύστημα meantone και στις παραλλαγές του.

To διάστημα wolf (wolf interval)
Είναι μια διάφωνη 5η ( η οποία σημειώνεται σαν 6η ελαττωμένη: συνήθως πρόκειται για το διάστημα G#-Eb) που υπάρχει σε όλα τα άνισα συγκερασμένα συστήματα, όπως είναι το meantone

5) Well temperament  (καλοσυγκερασμένο σύστημα)

Είναι κάθε σύστημα στο οποίο οι λόγοι των διαστημάτων δεν είναι ίσοι , προσεγγίζουν όμως τους λόγους που χρησιμοποιούνται στο just intonation. Τα καλοσυγκερασμένα συστήματα δεν έχουν διαστήματα wolf.
Αν και τα καλοσυγκερασμένα συστήματα χρησιμοποιήθηκαν κυρίως στην εποχή του Μπαρόκ, υπάρχει περιγραφή για πρώτη φορά από τον Arnolt Schilk ( 1460-1522), ως πρακτική οδηγία κουρδίσματος για τα εκκλησιαστικά όργανα.
Το πρόβλημα με το κούρδισμα του J.S.Bach
Από τότε που ο J. Murray Barbour έδειξε ότι ο J.S.Bach χρησιμοποιούσε μάλλον κάποιο καλοσυγκερασμένο σύστημα κι όχι το ισοσυγκερασμένο ξεκίνησε ένας προβληματισμός : Ποιο καλοσυγκερασμένο σύστημα χρησιμοποίησε ο Bach? Από το 1960 έως σήμερα έχουν γίνει πολλές προσπάθειες με διάφορους τρόπους ( επιστημονικούς και μη- επιστημονικούς) για την προσέγγιση του θέματος, μιας και ο ίδιος ο Bach δεν έχει αφήσει καμία πληροφορία πάνω στο θέμα. Μάλιστα, ορισμένοι υποστηρίζουν ότι δε χρησιμοποιούσε μόνο ένα σύστημα. Κάποιοι άλλοι ότι ο Bach προτιμούσε το ισοσυγκερασμένο σύστημα , πράγμα που δε φαίνεται να ισχύει. Το θέμα παραμένει ανοιχτό έως σήμερα.

                           Gioseffo Zarlino. Illustration from Le istitutioni harmoniche
                                        
a keyboard with 19 keys per octave.

Σημείωση: Οι σύγχρονοι μουσικοί, ενδεχομένως, να μην μπορούν να αντιληφθούν σε μεγάλο βαθμό τις διαφορές μεταξύ των κουρδισμάτων. Αν συμβαίνει κάτι τέτοιο - μάλλον - δε θα πρέπει να ανησυχούν,  αφού όχι μόνο η εκπαίδευσή τους, αλλά και η ίδια η μουσική, όπως τη γνωρίζουμε σήμερα, στηρίζονται σε συγκεκριμένα δεδομένα όσον αφορά  στις προδιαγραφές των οργάνων  και στο σύστημα κουρδίσματος  που χρησιμοποιείται στις μέρες μας.  Όσο περισσότερα συστήματα προσπαθήσει να χρησιμοποιήσει κάποιος, ίσως τόσο μεγαλύτερη σύγχηση θα προκαλέσει.


Πηγές
1. Claudio Di Veroli :Unequal temperaments, theory, history and practice

2. Tuning and Temperament A Historical Survey J. Murray Barbour
East Lansing Michigan State College Press 1951

3. Willi Apel :Harvard dictionary of music, second edition eighth printing

4.R C Bickerton FRCS G S Barr FRCS North Staffordshire Royal Infirmary, Stoke-on-Trent

5.Κλίμακες και Κουρδίσματα Κώστας Μόσχος.
Κύκλος Διαλέξεων Μουσικής Ακουστικής ΙΕΜΑ 9/ 2/ 2011

6. http://www.rollingball.com/TemperamentsFrames.htm

 
Επιστροφή στο περιεχόμενο | Επιστροφή στο κύριο μενού