H μουσική μέσα στην ιστορία

Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κύριο Μενού

ο Συγκερασμός

παράρτημα


Συγκερασμός ( temperament)


 

γενικά
Στη δυτική μουσική ο συγκερασμός (temperament or intonation) είναι ο τρόπος με τον οποίο η οκτάβα υποδιαιρείται σε 12 ή περισσότερα όμοια "βήματα" (steps). Αυτή η υποδιαίρεση είναι αναγκαία κυρίως για την εκτέλεση των έργων από όλα τα όργανα που έχουν προκαθορισμένες, σταθερές (fixed) νότες. πλήκτρα, πνευστά και έγχορδα με τάστα. Ακόμη κι αν έχει αρχικά οριστεί από τον κατασκευαστή, ο συγκερασμός μπορεί να τροποποιηθεί εκ των υστέρων ( αν και αυτό είναι δύσκολο στα ξύλινα πνευστά, ύστερα από την τοποθέτηση μηχανισμού Boehm το 19ο αιώνα).
Ο σκοπός της διαίρεσης της οκτάβας είναι να παραχθούν νότες χρήσιμες όχι μόνο για τις μελωδίες αλλά και για την παραγωγή διαστημάτων χρήσιμων για μουσική μεγαλύτερης διάρκειας και με πολλά μέρη. Δυστυχώς οι φυσικοί και μαθηματικοί νόμοι μας δείχνουν ότι  σημαντικά μουσικά διαστήματα είναι μεταξύ τους ασύμβατα (8ες, 5ες, 3ες). Αν προσπαθήσουμε να κουρδίσουμε τέλεια  (καθαρά) όλες τις οκτάβες και τις πέμπτες θα δούμε ότι τουλάχιστον μία πέμπτη θα πρέπει να μείνει "ξεκούρδιστη" (out of tune) , ή αλλιώς: "μη- καθαρή". Επίσης θα δούμε ότι οι πιο πολλές μεγάλες τρίτες θα είναι σε σημαντικό βαθμό "μη-καθαρές" ( δηλαδή μη- φυσικές). Μια παρεμφερή ανισορροπία θα παρατηρήσουμε αν κουρδίσουμε τέλεια όλες τις οκτάβες και τις μεγάλες τρίτες. Από τα παραπάνω προέκυψε η ανάγκη του συμβιβασμού (συγκερασμού), όρος ο οποίος αρχικά σήμαινε το κούρδισμα μη-καθαρών διαστημάτων.
Ο ισοσυγκερασμός (equal temperament), γνωστός από την αναγέννηση, έγινε κοινή πρακτική μόλις το β μισό του 18ου αιώνα. Το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής που γράφτηκε πριν την περίοδο του Μπαρόκ ( αναγέννηση, μεσαίωνας), ήταν προορισμένη να εκτελείται με διαφορετικά είδη "άνισων συγκερασμών" (unequal temperament). Κι αυτό επειδή οι άνθρωποι εκείνης της περιόδου είχαν πρόβλημα με αυτή τη συνεχή, απαρέγκλιτη διαφωνία των ισοσυγκερασμένων συστημάτων. Προτιμούσαν κουρδίσματα στα οποία η μουσική τους ακουγόταν καλύτερα : κουρδίσματα στα οποία τα πιο συνηθισμένα διαστήματα και συγχορδίες ήταν πιο σύμφωνα σε σχέση με άλλα. Όπως σημειώνει ο Claudio Verolli, σήμερα "η μουσική που παίζεται από όργανα κουρδισμένα στους ιστορικούς συγκερασμούς αποκτά έναν απολύτως νέο ήχο και σημασία".


Equal temperament ( ισοσυγκερασμένο σύστημα)

Είναι αυτό που γνωρίζουν οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα . Μια οκτάβα υποδιαιρείται σε ίσα μέρη ( 12 ίσα μεταξύ τους ημιτόνια. Έχουν γίνει και προσπάθειες για την υποδιαίρεση της οκτάβας σε 10 μέρη, 22 κλπ).
Για την υποδιαίρεση της οκτάβας σε 12 ίσα μέρη (δηλαδή τα ημιτόνια) απαιτούνται πολύπλοκα μαθηματικά τα οποία μπορούν να απλοποιηθούν με τη χρήση των λογάριθμων. θυμίζουμε ότι λογάριθμος ( log) με βάση ψ ενός αριθμού Χ είναι η δύναμη στην οποία υψώνεται ένας αριθμός- βάση( Ψ) για να μας δώσει το Χ. Πχ όταν έχουμε βάση το 10: log(100)= 2 , επειδή 102=100. Είναι πιο πρακτικό να εργάζεται κάποιος με το λογάριθμο του λόγου των συχνοτήτων από ότι με τον ίδιο το λόγο των συχνοτήτων. Το cent που είναι λογαριθμική μονάδα μέτρησης, χρησιμοποιείται για τη μέτρηση των διαστημάτων . Ο λόγος του είναι 1/1200 μιας οκτάβας.
Μία οκτάβα έχει 1200 cents: κάθε ημιτόνιο έχει 100 cents. Μια 5η καθαρή = 7 ημιτόνια=700 cents.
Την περίοδο της αναγέννησης οι άνθρωποι θεωρούσαν " ισοσυγκερασμένο σύστημα" τη θεωρία του Αριστόξενου (354-300 π Χ) σχετικά με την κλίμακα . Ο πρώτος , μαθηματικά, σωστός υπολογισμός του ισοσυγκερασμού δόθηκε από το Σαλίνα ( Francisco Salinas, 1513-1590: Ισπανός θεωρητικός της μουσικής και οργανίστας. Περιέγραψε με επάρκεια το χωρισμό της οκτάβας σε ίσα μέρη). Η πρώτη πρακτική προσέγγιση του ισοσυγκερασμένου συστήματος παρουσιάστηκε από το Galileo Galilei ( προσαρμοσμένη στο λαούτο με τάστα).

 

Πηγές
1. Claudio Di Veroli :Unequal temperaments, theory, history and practice

2. Tuning and Temperament A Historical Survey J. Murray Barbour
East Lansing Michigan State College Press 1951

3. Willi Apel :Harvard dictionary of music, second edition eighth printing

4.R C Bickerton FRCS G S Barr FRCS North Staffordshire Royal Infirmary, Stoke-on-Trent

5.Κλίμακες και Κουρδίσματα Κώστας Μόσχος.
Κύκλος Διαλέξεων Μουσικής Ακουστικής ΙΕΜΑ 9/ 2/ 2011


6. http://www.rollingball.com/TemperamentsFrames.htm

 
Επιστροφή στο περιεχόμενο | Επιστροφή στο κύριο μενού