H μουσική μέσα στην ιστορία

Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κύριο Μενού

formes fixes

μεσαίωνας 14ος αι



Ποιητικές και μουσικές φόρμες του μεσαίωνα


Formes Fixes
Ο όρος αναφέρεται στη ballade, το rondeau και το virelai. Πρόκειται για φόρμες της ποίησης και της μουσικής του 14ου και 15ου αιώνα. Κύριος εκφραστής τους ήταν ο ποιητής και συνθέτης Guillaume de Machaut και οι μεταγενέστεροί του Eustache Deshcamps, Charles d'Orleans κ.α. Μετά το 1450, με εξαίρεση το ροντό, σταμάτησαν να χρησιμοποιούνται. Και οι 3 έχουν ένα ρεφρέν, όμως στην περίπτωση του rondeau
το ρεφρέν έχει διαφορετική λειτουργία από τις άλλες 2 φόρμες . Στην αρχή -μάλλον -ήταν χορευτικά τραγούδια.

Ballade (ballare= χορεύω)
Μια από τις 3 formes fixes της γαλλικής ποίησης και μουσικής του 14ου αιώνα. Το ποίημα είχε συνήθως 3 στροφές και κάθε μια από αυτές είχε 7 ή 8 στίχους . Από τους στίχους ο 1 ή 2 τελευταίοι είναι ίδιοι σε όλες τις στροφές. Με αυτό τον τρόπο σχηματίζεται το ρεφρέν (refrain). Η φόρμα της στροφής είναι: α β α β γ δ Ε ,
ή: α β α β α γ δ Ε F. Όσον αφορά στη μουσική, το σχήμα μπορεί να απλοποιηθεί ως εξής. Α Α Β. ( Α=αβ, Β= οι υπόλοιπες σειρές.) Μερικές μπαλάντες έχουν φόρμα Α Α Β Β. Η μουσική για τις γραμμές 5-6 είναι ίδια και για τις 7 και 8.
Η μπαλάντα κατέχει εξέχοντα ρόλο στο έργο του Machaut . Το παράδειγμά του ακολούθησαν οι Γάλλοι και Ιταλοί συνθέτες της σχολής του μανιερισμού. Η φόρμα συνέχισε έως το 15ο αιώνα.
Τα μονοφωνικά τραγούδια των τροβαδούρων με μορφή Α Α Β μπορούν να θεωρηθούν ως πρώιμες μπαλάντες , αν και διαφέρουν σε αρκετά σημεία από τις μπαλάντες ( πχ έχουν περισσότερες στροφές, λείπει το ρεφρέν). Η μπαλάντα χωρίς ρεφρέν χρησιμοποιήθηκε από τους minnesingers με το όνομα bar form .
Αρκετοί ερευνητές χρησιμοποίησαν τον όρο ballade για την ιταλική ballata που είναι διαφορετικό είδος, με αποτέλεσμα να υπάρξει σύγχυση μεταξύ των 2 ειδών.

Μεσαιωνικό Rondeau.(to turn around. rond =round.)
Σημαντική φόρμα της μεσαιωνικής γαλλικής ποίησης και της μουσικής. Στην πιο απλή ποιητική μορφή του (13ος αιώνας) αποτελείται από 8 μικρούς στίχους. Ο στίχος 1 είναι ίδιος με τους 4 και 7 και ο στίχος 2 είναι ίδιος με τον 8. πχ
1.En ma dame ai mis mon coeur
2.Et mon penser
3.N'en par ti roi a nul fuer
4. En ma dame ai mis mon coeur
5.Si m' ont sor pris si vair oeil
6.Riant et clair
7. En ma dame ai mis mon coeur
8. Et mon penser
Έτσι οι στίχοι 1 και 2 σχηματίζουν ένα ρεφρέν.
Το μεσαιωνικό ροντό δεν ανήκε στο ρεπερτόριο των τροβαδούρων . Η σχέση του με την ορχηστρική φόρμα ροντό του 17ου αιώνα είναι υπό συζήτηση.


                         Guillaume de Machaut: Virelai "Ay mi! Dame de valour"

virelai (virer= γυρίζω γύρω)
Είναι μια σημαντική φόρμα της γαλλικής μεσαιωνικής ποίησης που ονομάζεται επίσης και (chanson balladée). Αποτελείται από ένα ρεφρέν ( Ρ) που συνήθως εναλλάσσεται με 3 στροφές (Σ). Έτσι έχουμε : Ρ Σ1 Ρ Σ2 Ρ Σ3. Η μουσική του δομή ανταποκρίνεται ακριβώς σε αυτή του ποιήματος. Στο παράδειγμά μας , Douce dame jolie, έχουμε : Σ1 Ρ Σ2 Σ1 Ρ Σ3 Σ1 Ρ.
O Machaut θεμελίωσε το virelai ως μια από τις formes fixes. To virelai συνέχισε σε όλο το 14ο αιώνα και με φειδώ στον 15ο από τους Dufay και Ockeghem. To virelai δεν είναι μουσική των τροβαδούρων, πιθανότατα είναι ισπανικής καταγωγής.



Μαδριγάλι του 14ου αιώνα
Ποιητική φόρμα που αποτελείται από 2 (σπανιότερα 3) στροφές με 3 στίχους κάθε μια και οι οποίες ακολουθούνται από μια τελική στροφή 2 στίχων που ονομάστηκε ριτορνέλο.
Η μουσική σύνθεση για αυτά τα ποιήματα ήταν για 2 ή 3 φωνές και ακολουθούσε στενά το ποιητικό κείμενο. Η μουσική για τις στροφές ήταν ίδια (Α) αλλά διέφερε στο ριτορνέλλο (Β). Έτσι το μαδριγάλι με 2 στροφές και το ριτορνέλλο ( σύνολο 8 στίχοι) είχε μουσική φόρμα ΑΑΒ και ένα μαδριγάλι με 3 στροφές και το ριτορνέλο ( σύνολο 11 στίχοι) είχε μουσική φόρμα ΑΑΑΒ.
Η φόρμα ΑΑΒ είναι παρόμοια με τη γαλλική μπαλάντα (βλ και bar form) αλλά πιθανόν να μην προέρχεται από αυτή. Μαδριγάλια συνέθεσαν οi Jacopo de Bologna, Giovani da Caccia. Το μαδριγάλι της περιόδου αυτής περιγράφεται καλύτερα σαν ένα είδος conductus. (Θυμίζουμε ότι το conductus είναι σύνθεση για μια ή περισσότερες φωνές. Οι γνώσεις μας για το είδος είναι περιορισμένες). Κατά το β μισό του 14ου αιώνα το μαδριγάλι αντικαταστάθηκε από τη μπαλάντα (Landini).

πηγές
Willi Apel,Harvard dictionary, second edition eighth printing,
Λήμματα:  Formes Fixes, Ballade, medieval Rondeau, virelai, saltarello, estampie, madrigal

 
Επιστροφή στο περιεχόμενο | Επιστροφή στο κύριο μενού