H μουσική μέσα στην ιστορία

Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κύριο Μενού

Το organum

μεσαίωνας 13ος αι



Organum

Είναι η μελωδία ενός λειτουργικού άσματος στην οποία έχει προστεθεί τουλάχιστον μια επιπλέον φωνή. Το organum απότελεί την πρώτη μορφή πολυφωνίας . Η συγκεκριμένη τεχνική  σύνθεσης χρονολογείται από τον 9ο αιώνα (musica enchiridadis), ενώ έφτασε στο απόγειό της στη σχολή της Notre Dame στο Παρίσι , κέντρο της λεγόμενης Ars antiqua. Είναι βασισμένη στην παράλληλη επανάληψη της ίδιας μελωδίας , νότα προς νότα, σε απόσταση (τονικού ύψους) 4 ή 5 φθόγγων. Στο πρώιμο οrganum (πριν το 1150) δεν υπήρχε περιορισμός όσον αφορά το ποιος τύπος λειτουργικού άσματος (plainsong) θα επιλεγόταν ως βάση γι αυτό εκείνη την περίοδο το organum σήμαινε γενικώς μια τεχνική σύνθεσης. Όμως, στη σχολή της Notre Dame υπήρξαν περιορισμοί. Έτσι ο όρος organum έφτασε να αναφέρεται σε συγκεκριμένους τύπους plainsong , κυρίως γραδουάλια, Αlleluias, κλπ.
Το organum ξεκίνησε ως αυτοσχεδιαστικό είδος . Ο ένας τραγουδιστής εκτελούσε μια σημειωμένη μελωδία ( προϋπάρχουσα μελωδία από το Γρηγοριανό μέλος) κι ο άλλος τραγουδούσε "με το αυτί" δημιουργώντας
(σε διάστημα 4ης ή 5ης) την όχι σημειωμένη δεύτερη φωνή. Με το πέρασμα του χρόνου οι συνθέτες άρχισαν να γράφουν τα πρόσθετα μέρη που δεν ήταν πια απλές μεταθέσεις της μελωδίας προς τα πάνω ή προς τα κάτω.
Σύμφωνα με το Willi Apel, μπορούμε να διακρίνουμε 4 φάσεις ανάπτυξής του organum.






Ι) Παράλληλο organum (περίπου 900-1050)
To κύριο μέρος ( η υψηλότερη φωνή) ονομαζόταν vox principalis. Σε αυτήν προσέθεταν μια χαμηλότερη φωνή σε διάστημα 4ης ή 5ης (vox organalis). Το ένα ή και τα δύο μέρη μπορούσαν να διπλασιαστούν στην οκτάβα ώστε ο ήχος να ενισχύεται (μικτό ή σύνθετο organum). Στο organum με τέταρτες η παράλληλη κίνηση παρατηρείται συνήθως στη μέση της φράσης, ενώ στην αρχή και το τέλος οι φωνές κινούνται υποχρεωτικά σε ταυτοφωνία.

ΙΙ) Ελεύθερο και αντίθετο (contrary) Organum. ( 1050-1150)
Κατά το β μισό του 11ου αιώνα άρχισε να χρησιμοποιείται η αντίθετη κίνηση μαζί με την παράλληλη (σε 4ες, 5ες, κάποιες φορές ακόμη και σε 3ες,) και την υποχρεωτική κίνηση σε ταυτοφωνία. Τα διάφορα organa γραμμένα τον 11ο αιώνα, που περιλαμβάνονται στα Winchester Troper ( Winchester Troper) είναι γραμμένα με νεύματα κι έτσι δεν είναι δυνατό να διαβαστούν με ακρίβεια. Γι αυτό και δεν είναι σίγουρο ότι οι πηγές αυτές δίνουν ξεκάθαρα τις αποδείξεις της χρήσης της αντίθετης κίνησης. Το θέμα αυτό ξεκαθαρίζει στο κείμενο "de musica" του John Cotton (1100), όπου
η σημασία της αντίθετης κίνησης τονίζεται .

ΙΙΙ) Μελισματικό organum ( μέσα 12ου αιώνα)
Έχει σαν χαρακτηριστικό τη χρήση ομάδων από νότες στο πρόσθετο μέρος κόντρα σε μία νότα του κύριου μέρους. Το μήκος αυτών των ομάδων ποικίλλει από λίγους φθόγγους έως ένα μακρύ μέλισμα. Ως αποτέλεσμα, το κύριο μέρος μετατρέπεται σε μια σειρά από κρατημένους φθόγγους και ονομάζεται "τενόρος"(τώρα είναι η κάτω φωνή). Αυτό το νέο ύφος τώρα αποκαλείται organum ή organum duplum ή organum purum , ενώ το παλιό "νότα προς νότα" με την αντίθετη κίνηση( και την κύρια φωνή κάτω αυτή τη φορά) ονομάζεται τώρα "discantus". Παραδείγματα "καθαρού" μελισματικού organum υπάρχουν στον Codex Calixtinus.

ΙV) Σχολή Notre Dame .

πηγές
1Massachusetts Institute of Technology, introduction το Western music, Spring 2006, lecture 1
2. Massachusetts Institute of Technology, Spring 2007: early music, lecture 4.
3.
Willi Apel ,Harvard dictionary of music second edition eighth printing, 1974.
λήμματα: sequence, litourgical drama, organum, clausula
4.Ζακ Στέμαν: Ιστορία της ευρωπαϊκής μουσικής από τις πηγές μέχρι τις μέρες μας. Εκδόσεις Ζαχαρόπουλος

Επιστροφή στο περιεχόμενο | Επιστροφή στο κύριο μενού